تاخیر گفتار کودک دوزبانه: طبیعی است یا نگران‌کننده؟
تاخیر گفتار کودک دوزبانه یکی از رایج‌ترین نگرانی‌های خانواده‌هایی است که در خانه به دو زبان حرف می‌زنند، مثلاً فارسی و ترکی، کردی، عربی یا انگلیسی. معمولاً اولین توصیه از طرف اطرافیان این است: «فعلاً یک زبان یادش بده تا گیج نشود.» منابع تخصصی گفتاردرمانی این توصیه را تایید نمی‌کنند: دوزبانگی به‌تنهایی باعث تاخیر گفتار نمی‌شود. مهم این است که بدانید چه چیزی در کودک دوزبانه طبیعی است، چه چیزی نشانهٔ تاخیر واقعی است و در کدام نقطه باید ارزیابی بگیرید.
آیا دوزبانگی علت تاخیر گفتار است؟
بیمارستان کودکان نیشن‌واید (Nationwide Children’s Hospital) در مقاله‌ای دربارهٔ همین نگرانی می‌نویسد که یادگیری دو زبان در کودکی باعث سردرگمی یا تاخیر زبانی نمی‌شود و کودکان می‌توانند دو زبان را با همان سرعت کودکانی یاد بگیرند که فقط یک زبان می‌آموزند. تاخیر زبانی در کودک دوزبانه ممکن است رخ دهد، ولی دلیلش دوزبانه بودن نیست.
همین مقاله می‌گوید این موضوع دربارهٔ کودکان مبتلا به سندروم داون یا اختلال طیف اوتیسم هم صادق است: پژوهش‌های موجود نشان می‌دهند صحبت کردن با این کودکان به دو یا چند زبان، تاخیر زبانی یا اجتماعی اضافه‌ای ایجاد نمی‌کند. ASHA هم در صفحهٔ خدمات چندزبانه تصریح می‌کند که چندزبانه بودن اختلال ارتباطی نیست، ولی هنگام ارزیابی نگرانی‌های ارتباطی باید حتماً در نظر گرفته شود.
خطر مسیر برعکس: کنار گذاشتن زبان مادری
اینجا نکتهٔ مهمی هست که خانواده‌ها کمتر می‌شنوند. به گفتهٔ همان منبع، والدینی که تلاش می‌کنند زبان مادری خود را کنار بگذارند، ممکن است یادگیری هر زبانی را برای کودک سخت‌تر کنند، چون کیفیت و میزان زبانی که کودک در خانه می‌شنود کم می‌شود. توصیه این است که خانواده به زبانی با کودک حرف بزند که در آن راحت‌تر است. مادری که فارسی را با تردید و جمله‌های ناقص می‌گوید ولی ترکی را روان و گرم صحبت می‌کند، بهتر است با ترکی با کودک بازی و گفت‌وگو کند.
رشد طبیعی گفتار در کودک دوزبانه چه شکلی دارد؟
سه ویژگی در کودکان دوزبانه آن‌قدر رایج است که نباید با تاخیر اشتباه گرفته شود.
دورهٔ سکوت
بعضی کودکان وقتی زبان دوم را شروع می‌کنند، مدتی کمتر از قبل حرف می‌زنند. یک منبع آموزشی که به ASHA ارجاع می‌دهد، این را «دورهٔ سکوت» می‌نامد و می‌گوید ممکن است چند ماه طول بکشد و بخشی از فرایند طبیعی دوزبانگی است. در این مدت بهترین کار این است که نگران نشوید و مثل همیشه با کودک حرف بزنید. اگر سکوت طولانی شد و در هیچ زبانی پیشرفتی دیده نشد، زمان مشورت با گفتاردرمانگر است.
واژگان کوچک‌تر در هر زبان به‌تنهایی
کودک ممکن است در فارسی یا زبان دوم کمتر از یک هم‌سن تک‌زبانه کلمه بداند. اگر کلمات دو زبان را با هم بشمارید، معمولاً تصویر دیگری به‌دست می‌آید. ارزیابی دقیق باید مجموع توانایی کودک را ببیند، نه یک زبان را.
قاطی کردن دو زبان در یک جمله
گفتن «ماشین آبیه، آن یکی green است» یا ساختن جمله‌ای که نیمی فارسی و نیمی زبان دیگر است، رفتار طبیعی بسیاری از کودکان دوزبانه است. ASHA هم می‌گوید بسیاری از گویشوران چندزبانهٔ روان بین زبان‌ها جابه‌جا می‌شوند و این جابه‌جایی تصادفی نیست؛ ممکن است راهی برای دسترسی به همهٔ زبان‌هایی باشد که فرد می‌داند. نیشن‌واید هم یادآور می‌شود اگر والد بین زبان‌ها جابه‌جا شود، کودک هم احتمالاً همین کار را می‌کند.
| رفتار کودک دوزبانه | معمولاً چه معنایی دارد؟ | چه موقع باید دقت بیشتری کرد؟ |
|---|---|---|
| دورهٔ سکوت پس از شروع زبان دوم | بخشی از فرایند عادی یادگیری | اگر چند ماه گذشته و در هیچ زبانی پیشرفتی نیست |
| واژگان محدودتر در یکی از دو زبان | تفاوت در میزان مواجهه با هر زبان | اگر مجموع واژگان دو زبان هم خیلی کم است |
| قاطی کردن دو زبان در جمله | رفتار زبانی رایج در دوزبانگی | معمولاً نیاز به نگرانی ندارد |
| ضعف در زبانی که کمتر می‌شنود | بازتاب میزان تماس با آن زبان | اگر در زبان اصلی کودک هم تاخیر دیده می‌شود |
| تاخیر در هر دو زبان | نیازمند ارزیابی تخصصی | همین الان مشورت بگیرید |
تاخیر گفتار کودک دوزبانه را چطور از ویژگی دوزبانگی جدا کنیم؟
معیار عملی اصلی این است: اگر کودک دوزبانه واقعاً تاخیر زبانی داشته باشد، این تاخیر در هر دو زبان دیده می‌شود، نه فقط در یکی. منابع آموزشی گفتاردرمانی برای والدین این را تکرار می‌کنند و با رویکرد ارزیابی در ASHA هم هماهنگ است، چون ASHA توصیه می‌کند نمونهٔ گفتار کودک در همهٔ زبان‌هایی که به کار می‌برد گرفته شود، با کمک مترجم اگر لازم باشد.
مثال فرضی: کودکی در خانه بیشتر فارسی می‌شنود و در مهدکودک ترکی. اگر در فارسی جمله‌های سه چهارکلمه‌ای می‌سازد ولی در ترکی هنوز تک‌کلمه‌ای حرف می‌زند، این تفاوت معمولاً به تعداد ساعت‌های مواجهه برمی‌گردد. ولی اگر نه در فارسی و نه در ترکی نتواند دو کلمه را کنار هم بگذارد و در درک دستورهای ساده هم مشکل داشته باشد، این الگو را نمی‌شود فقط با دوزبانگی توضیح داد.
کودک را با سن خودش مقایسه کنید، نه با برادر یا فامیل
یک منبع آموزشی می‌گوید کودکان دوزبانه هم مانند کودکان تک‌زبانه معمولاً تا حدود یک‌سالگی اولین کلمات را می‌گویند و تا حدود دو سالگی عبارت‌های دوکلمه‌ای به کار می‌برند. این بازه‌ها تقریبی‌اند. برای فهرست کامل‌تر نقاط عطف گفتار و زبان از تولد تا ۵ سالگی، چارت نقاط عطف ASHA و صفحهٔ NIDCD مفید است. هر دو تاکید می‌کنند که کودکان با سرعت‌های متفاوت پیش می‌روند و این فهرست‌ها ابزار تشخیص نیستند.
چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کرد؟
اگر یکی از موارد زیر را در هر دو زبان کودک دیدید، وقت مراجعه به گفتاردرمانی تأخیر گفتار است:
- تا ۱۸ ماهگی هیچ کلمه‌ای در هیچ‌کدام از دو زبان نمی‌گوید [نیاز به تأیید متخصص].
- در حدود دو سالگی دو کلمه را کنار هم نمی‌گذارد یا واژگان مجموع دو زبانش بسیار کم است [نیاز به تأیید متخصص].
- دورهٔ سکوت چند ماه طول کشیده و در هیچ زبانی پیشرفت دیده نمی‌شود.
- مشکل او در درک حرف دیگران است، نه فقط در صحبت کردن؛ مثلاً دستور ساده‌ای مثل «کفشت را بیاور» را نمی‌فهمد.
- به صدا یا صدا زدن اسمش پاسخ نمی‌دهد، که شنوایی را هم مطرح می‌کند.
- مهارتی که قبلاً داشته، مثل چند کلمه یا بازی تعاملی، را از دست داده است.
دو مورد آخر فوریت بیشتری دارند: NIDCD می‌گوید مشکل شنوایی می‌تواند باعث تاخیر گفتار شود و ارزیابی گفتار معمولاً شامل آزمون شنوایی است. خانواده‌های دوزبانه گاهی این مرحله را جا می‌اندازند چون فرض می‌کنند علت دوزبانگی است. مراجعه به پزشک و شنوایی‌سنج را حذف نکنید.
ارزیابی کودک دوزبانه چه تفاوتی دارد؟
آزمون‌هایی که فقط به یک زبان اجرا شوند، توانایی کودک را در همان زبان نشان می‌دهند، نه در مجموع. ASHA هشدار می‌دهد که توجه نکردن به عوامل زبانی و فرهنگی می‌تواند به تشخیص اشتباه منجر شود. به همین دلیل گفتاردرمانگر باید دربارهٔ تاریخچهٔ زبانی کودک بپرسد: هر زبان از چه سنی و از چه کسی شنیده شده، هر زبان در چه موقعیت‌هایی به کار می‌رود، و کودک در کدام زبان راحت‌تر است.
ممکن است در ارزیابی اولیه از شما بخواهند نمونه‌ای از گفتار کودک را در خانه ضبط کنید. چند ویدیوی کوتاه هنگام بازی، به هر دو زبان، می‌تواند به ارزیاب کمک کند. اگر در شهر شما درمانگر هم‌زبان با خانواده نیست، منابع می‌گویند می‌توان با کمک مترجم کار کرد؛ ایده‌آل کار با گفتاردرمانگری است که زبان کودک را بشناسد. اینکه این روند دقیقاً در مرکز بازتوان چگونه انجام می‌شود را از پذیرش بپرسید [نیاز به تأیید متخصص].
چه کار کنیم تا زبان کودک بهتر رشد کند؟
راهکارهای زیر از توصیه‌های نیشن‌واید برای والدین دوزبانه گرفته شده‌اند و برای هر زبانی قابل اجرایند.
در روال روزانه حرف بزنید
کودکان زبان را از شنیدن آن یاد می‌گیرند. وعده‌های غذا، حمام، لباس پوشیدن و بازی، فرصت‌های طبیعی برای گفتن نام اشیا و اعمال به هر دو زبان هستند. لازم نیست جلسهٔ آموزشی جدا بگذارید.
کلمه را بارها و در جملهٔ ساده تکرار کنید
به گفتهٔ نیشن‌واید، کودک باید کلمه‌های جدید را صدها بار بشنود تا شروع به استفاده از آن‌ها کند. کلمه را در جملهٔ کوتاه بگویید و همان لحظه به شیء اشاره کنید: «این سیب است. سیب بخور.»
الگو باشید، نه بازجو
اگر کودک به‌جای کلمه از اشاره یا صدا استفاده می‌کند یا جمله‌اش غلط است، تصحیح مستقیم و «بگو…» لازم نیست. جملهٔ درست را خودتان بگویید و ادامه دهید. تقاضای مکرر برای گفتن، فشار ایجاد می‌کند؛ نشان دادن مدل درست بهتر است.
جملهٔ او را یک کلمه بلندتر کنید
وقتی کودک می‌گوید «آب»، شما بگویید «آب بیشتر» یا «آب سرد». این کار نشان می‌دهد قدم بعدی چیست و فشار هم ایجاد نمی‌کند. نیشن‌واید همین روش را با مثال «more juice» توصیه می‌کند.
زبان‌ها را به جدا ماندن مجبور نکنید
نیشن‌واید صریح می‌گوید آمیختن دو زبان بد نیست و استفاده از دو زبان در یک جمله شکل طبیعی ارتباط است. پس اگر خانواده‌تان به‌طور طبیعی هر دو زبان را با هم به کار می‌برد، لازم نیست قانون سخت وضع کنید یا کودک را به خاطر قاطی کردن تصحیح کنید.
صبور باشید
کودکان دوزبانه ممکن است در یک دوره یک زبان را بیشتر به کار ببرند و بعد برعکس. نیشن‌واید توصیه می‌کند کودک را به استفاده از هر زبانی که انگیزهٔ بیشتری برای آن دارد تشویق کنید و اگر پیشرفت زبانی همچنان دشوار بود، ارزیابی گفتار و زبان بگیرید.
باورهای رایج دربارهٔ دوزبانگی
باور اول: «اگر کودک دیر حرف می‌زند باید فقط فارسی با او حرف بزنیم.» این تصمیم معمولاً علت را حل نمی‌کند و ممکن است کیفیت مواجهه با زبان را کاهش دهد، چون والد با زبان دومش کمتر روان است. نیشن‌واید حتی تصریح می‌کند والدینی که چند زبان می‌دانند نباید فقط برای «راه‌حل سریع» به یک زبان بسنده کنند.
باور دوم: «قاطی کردن زبان‌ها یعنی کودک هیچ‌کدام را درست یاد نمی‌گیرد.» منابع گفتاردرمانی آن را رفتار رایج و طبیعی می‌دانند. باور سوم: «دورهٔ سکوت یعنی کودک مشکل دارد.» برخی منابع آن را بخشی از روند دوزبانگی می‌دانند، هرچند اگر خیلی طول بکشد باید بررسی شود. در هر سه مورد، تصمیم را باید به الگوی کلی رشد کودک سپرد نه یک رفتار.
اگر کودک دوزبانهٔ من اوتیسم یا سندروم داون دارد؟
اینجا هم همان قاعده برقرار است: نیشن‌واید می‌گوید پژوهش‌های موجود نشان می‌دهند به‌کارگیری دو زبان در این کودکان، تاخیر اضافه ایجاد نمی‌کند. بنابراین تصمیم دربارهٔ زبان باید بر اساس نیاز ارتباطی کودک و توان خانواده گرفته شود، نه صرفاً ترس از دوزبانگی. اگر نگرانی شما دربارهٔ اوتیسم است، مطلب چطور بفهمم فرزندم اوتیسم دارد؟ و صفحهٔ گفتاردرمانی اوتیسم را ببینید. برای نگاه کلی‌تر به مشکلات گفتاری کودکان، مطلب گفتاردرمانی کودکان: چه زمانی و چگونه به فرزندتان کمک کنیم؟ کمک می‌کند.
گفتاردرمانی
فاطمه شاهی
کارشناس گفتاردرمانی؛ ارزیابی و درمان اختلالات گفتار و زبان کودکان. جلسات معمولاً ۳۰ دقیقه و دو بار در هفته.
گفتاردرمانی
محمد جمالی
گفتاردرمانگر (نظام پزشکی گ-۳۴۹۹)؛ ارزیابی و درمان اختلالات رشدی، تلفظ، لکنت، بلع، اتیسم و بازتوانی کم‌شنوایی. پلن درمانی علمی و اختصاصی؛ تعداد جلسات بسته به نوع اختلال تعیین می‌شود.
قدم بعدی
به زبان مادری با فرزندتان حرف زدن را ادامه دهید؛ حذفش کمکی نمی‌کند. این هفته دو کار انجام دهید: چند ویدیوی کوتاه از حرف زدن و بازی کودک در موقعیت‌های مختلف و به هر دو زبان ضبط کنید، و تاریخچهٔ زبانی او را بنویسید (هر زبان از چه سنی، از چه کسی و در چه موقعیتی). اگر تاخیر را در هر دو زبان می‌بینید یا به درک او شک دارید، منتظر نمانید و برای ارزیابی نوبت بگیرید. مرکز بازتوان از طریق صفحهٔ گفتاردرمانی در اسلامشهر این خدمت را ارائه می‌دهد و می‌توانید از صفحهٔ تماس با پذیرش هماهنگ کنید.
سؤالات متداول
آیا یاد دادن دو زبان هم‌زمان به کودک باعث سردرگمی می‌شود؟
خیر. طبق منابع گفتاردرمانی، یادگیری دو زبان باعث سردرگمی یا تاخیر نمی‌شود، حتی در کودکان مبتلا به اوتیسم یا سندروم داون. تاخیر ممکن است در کودک دوزبانه هم وجود داشته باشد، ولی علتش دوزبانگی نیست.
قاطی کردن دو زبان در یک جمله نشانهٔ مشکل است؟
معمولاً نه. این رفتار در بسیاری از کودکان و بزرگسالان چندزبانه دیده می‌شود. اگر والدین هم بین دو زبان جابه‌جا می‌شوند، کودک هم احتمالاً همین کار را می‌کند. لازم نیست آن را تصحیح یا ممنوع کنید.
اگر فقط در زبان دوم ضعیف است ولی در زبان مادری خوب حرف می‌زند، نگران باشیم؟
معمولاً نه؛ این بیشتر بازتاب میزان تماس با هر زبان است. تاخیر واقعی گفتار معمولاً در هر دو زبان خودش را نشان می‌دهد. اگر باز هم نگران بودید، ارزیابی گفتاردرمانگر بهترین راه روشن شدن است.
دورهٔ سکوت کودک دوزبانه چقدر طول می‌کشد؟
یک منبع آموزشی می‌گوید ممکن است چند ماه طول بکشد و بخشی از روند طبیعی است. بازهٔ دقیق از کودکی به کودک دیگر فرق دارد [نیاز به تأیید متخصص]. اگر طولانی شد و هیچ پیشرفتی در هیچ زبانی ندیدید، با گفتاردرمانگر مشورت کنید.
آیا باید برای ارزیابی فقط به گفتاردرمانگر دوزبانه مراجعه کنیم؟
ایده‌آل این است که درمانگر زبان کودک را بشناسد، ولی همیشه ممکن نیست. منابع می‌گویند در صورت نبود درمانگر هم‌زبان می‌توان با همکاری مترجم کار کرد. هنگام رزرو از مرکز بپرسید ارزیابی کودک دوزبانه چگونه انجام می‌شود.
چه زمانی باید شنوایی کودک را بررسی کنیم؟
هر زمان که گفتار کودک دیر شروع شده یا به صدا واکنش نشان نمی‌دهد. NIDCD می‌گوید مشکل شنوایی می‌تواند باعث تاخیر گفتار باشد و آزمون شنوایی بخش معمول ارزیابی گفتار است. دوزبانگی دلیلی برای نادیده گرفتن این مرحله نیست.
آیا مهدکودک با زبانی متفاوت از زبان خانه ضرر دارد؟
منابع معتبر دوزبانگی را به‌خودی‌خود زیان‌آور نمی‌دانند. مهم این است که زبان خانه همچنان با کیفیت و به‌اندازهٔ کافی شنیده شود تا مواجهه با آن کم نشود. اگر نگرانی مشخصی دارید، با گفتاردرمانگر در میان بگذارید.
منابع
- Nationwide Children’s Hospital — Teaching Kids a Second Language
- ASHA — Multilingual Service Delivery in Audiology and Speech-Language Pathology
- NIDCD — Speech and Language Developmental Milestones
- ASHA — Developmental Milestones: Birth to 5 Years
- Activity Tailor — An SLP’s Response to Parent Concerns about Bilingualism and Speech Development