دیر حرف زدن کودک: تا چه سنی طبیعی است؟

اکتبر 4, 2026

دیر حرف زدن کودک: تا چه سنی طبیعی است؟

دیر حرف زدن کودک همیشه نشانهٔ مشکل نیست، اما مراحل مشخصی برای سنجش دارد. طبق فهرست مراحل رشد CDC، کودک حدود ۱۸ ماهگی سه کلمه یا بیشتر (غیر از «مامان» و «بابا») می‌گوید، حدود دو سالگی دو کلمه را کنار هم می‌گذارد و تا سه سالگی می‌تواند گفت‌وگوی کوتاهی داشته باشد.

اگر فرزندتان از این مراحل عقب است، دو نکته را با هم به یاد داشته باشید. بسیاری از کودکانی که دیر زبان باز می‌کنند با گذشت زمان به همسالان خود می‌رسند؛ اما متخصصان توصیه نمی‌کنند برای فهمیدن این موضوع فقط منتظر بمانید. در ادامه می‌بینید فرزندتان کجای مسیر است و چه زمانی باید اقدام کنید.

مراحل رشد حرف زدن کودک از ۱۸ ماهگی تا ۳ سالگی

جدول زیر بخش «زبان و ارتباط» از فهرست مراحل رشد CDC است که با زبان خودمان بازنویسی کرده‌ایم. آن را برای یک سنجش کلی به کار ببرید، نه برای تشخیص؛ سرعت رشد کودکان با هم فرق می‌کند.

سن چه انتظاری می‌رود اگر هنوز دیده نمی‌شود
۱۸ ماهگی سعی می‌کند سه کلمه یا بیشتر بگوید (غیر از «مامان» و «بابا»)؛ خواستهٔ ساده‌ای مثل «بده به من» را بدون اشارهٔ دست انجام می‌دهد همین ماه با پزشک کودک صحبت کنید
۲ سالگی دو کلمه را کنار هم می‌گذارد، مثل «شیر بیشتر»؛ وقتی می‌پرسید، چیزی را در تصویر یا دو عضو بدنش را نشان می‌دهد؛ جز دست تکان دادن و اشاره، از حرکت‌های دیگری مثل تأیید با سر هم استفاده می‌کند وقت ارزیابی است؛ منتظر سه‌سالگی نمانید
۳۰ ماهگی حدود ۵۰ کلمه می‌گوید؛ کلمه را با فعل ترکیب می‌کند، مثل «سگ دوید»؛ اسم چیزها را در کتاب می‌گوید؛ «من» و «ما» را به کار می‌برد ارزیابی گفتاردرمانی را جدی بگیرید
۳ سالگی گفت‌وگوی دونوبتی دارد؛ «کجا» و «چرا» می‌پرسد؛ اسم خودش را می‌گوید؛ دیگران بیشتر وقت‌ها حرفش را می‌فهمند ارزیابی حضوری انجام دهید

یک نکته دربارهٔ عددها: در بسیاری از سایت‌های فارسی نوشته‌اند کودک دوساله باید ۵۰ کلمه بگوید. اما در فهرست فعلی CDC این عدد مربوط به ۳۰ ماهگی است و معیار دو سالگی «کنار هم گذاشتن دو کلمه» است. پس فقط شمردن کلمه‌ها کافی نیست؛ ترکیب کلمه‌ها و فهمیدن حرف‌های شما هم اهمیت دارد.

دیر حرف زدن کودک تا چه سنی طبیعی است؟

پاسخ صادقانه این است که سنی برای «صبر کردن» تعیین نشده است. طبق برآورد ASHA (انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا)، حدود ۱۳٫۵ درصد کودکان ۱۸ تا ۲۳ ماهه و حدود ۱۶ تا ۱۷٫۵ درصد کودکان ۳۰ تا ۳۶ ماهه دیر زبان باز می‌کنند. پس این مشکل شایع است و شما تنها نیستید.

همین منبع می‌گوید حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد این کودکان تا اواخر پیش‌دبستانی یا سال‌های اول مدرسه به همسالان خود می‌رسند. خبر خوبی است، ولی دو نکته دارد: از قبل نمی‌توان فهمید فرزند شما جزو این گروه است یا نه؛ و بعضی از کودکانی که جبران می‌کنند، هنوز در آزمون‌های زبان کمی پایین‌تر از همسالان می‌مانند.

به همین دلیل توصیهٔ متخصصان، ارزیابی زودهنگام و پیگیری منظم است. اگر نگران هستید، لازم نیست صبر کنید تا مطمئن شوید مشکلی وجود دارد. ارزیابی به معنی شروع درمان نیست؛ ممکن است نتیجه‌اش فقط این باشد که کودک در مسیر درست است.

فقط دیر شروع کرده یا مشکل زبانی دارد؟ سه نشانه برای بررسی

برای اینکه بفهمید فرزندتان فقط دیر شروع کرده یا مشکل زبانی دارد، این سه چیز را در خانه بررسی کنید. کودکی که فقط دیر شروع کرده و مسیر رشدش سالم است، معمولاً هر سه را دارد. قضاوت نهایی با متخصص است.

۱. حرف شما را می‌فهمد؟

فهمیدن زبان از گفتن آن مهم‌تر است. اگر بگویید «کفش‌هایت را بیاور» و کودک بدون اشارهٔ شما این کار را بکند، یعنی زبان را می‌فهمد و فقط هنوز به گفتن نرسیده است. برای نمونه، فرض کنید کودکی دوساله هنوز جمله نمی‌سازد، اما اسباب‌بازی موردنظرش را از بین سه چیز پیدا می‌کند. وضعیت او با کودکی که به خواسته‌های ساده واکنش نشان نمی‌دهد فرق دارد. ASHA هم می‌گوید وقتی هم فهمیدن و هم گفتن عقب باشد، پیش‌بینی روند رشد نگران‌کننده‌تر است.

۲. برای ارتباط از اشاره و حرکت استفاده می‌کند؟

کودکان پیش از گفتن کلمه‌ها، با اشاره، تکان دادن سر و دراز کردن دست ارتباط برقرار می‌کنند. طبق منبعی که انجمن سلامت ارتباط (CHSA) با تکیه بر تخصص ASHA منتشر کرده، کودکانی که زیاد اشاره می‌کنند بیشتر احتمال دارد به همسالان خود برسند. اگر کودک شما به‌جای اشاره فقط گریه می‌کند یا دست شما را به سمت چیزی می‌کشد، این را حتماً به متخصص بگویید.

۳. بعد از چند کلمهٔ اول، کلمه‌های تازه یاد می‌گیرد؟

مهم‌تر از تعداد کلمه‌ها این است که هر چند ماه یک بار چیز تازه‌ای به آن‌ها اضافه شود. اگر کودکی بعد از «آب» و «نان» چند ماه است هیچ کلمهٔ جدیدی نگفته و کلمه‌ها را هم کنار هم نمی‌گذارد، بهتر است ارزیابی شود.

چه عواملی احتمال دیر حرف زدن را بیشتر می‌کنند؟

ASHA چند عامل را با شیوع بیشتر این مشکل مرتبط می‌داند: پسر بودن (احتمال حدود سه برابر)، تأخیر در رشد حرکتی، تولد زودرس، سابقهٔ مشکل زبانی در خانواده و داشتن خواهر یا برادر.

این فهرست فقط احتمال را نشان می‌دهد و تشخیص نیست. جملهٔ «پسر است، دیر حرف می‌زند» دربارهٔ احتمال درست است، اما دلیل خوبی برای انجام ندادن ارزیابی نیست. پسری که به مراحل سنی نرسیده، همان‌قدر به ارزیابی نیاز دارد که یک دختر.

چه زمانی نباید صبر کرد؟

در این موارد همین هفته برای ارزیابی اقدام کنید:

  • از دست دادن مهارت: کودک قبلاً چند کلمه می‌گفت و حالا نمی‌گوید. CDC می‌گوید در این حالت باید زود مراجعه کرد.
  • واکنش نشان ندادن به اسم: CHSA این را جزو نشانه‌های هشدار می‌داند، به‌خصوص اگر اشارهٔ کودک هم کم باشد.
  • نرسیدن به مرحلهٔ ۱۸ ماهگی: کودک نه سه کلمه می‌گوید و نه خواستهٔ ساده‌ای را بدون اشاره انجام می‌دهد.
  • نگرانی خودتان: CDC می‌گوید اگر دربارهٔ رشد فرزندتان نگرانی دیگری هم دارید، مراجعه کنید. نگرانی شما به‌تنهایی دلیل کافی است.

پیش از گفتاردرمانی، شنوایی را بررسی کنید

طبق توصیهٔ ASHA، ارزیابی کامل زبان شامل غربالگری شنوایی هم هست. دلیلش روشن است: کودکی که خوب نمی‌شنود، نمی‌تواند کلمه‌ها را درست تقلید کند. اگر شنوایی فرزندتان هنوز بررسی نشده، از پزشک کودک بخواهید آن را ترتیب دهد.

دیر حرف زدن کودک و اوتیسم

این یکی از پرتکرارترین جستجوهاست و نگرانی‌اش قابل‌درک است. دیر حرف زدن به‌تنهایی به معنی اوتیسم نیست و بسیاری از کودکانی که دیر زبان باز می‌کنند اوتیسم ندارند. آنچه توجه متخصص را جلب می‌کند ترکیب چند نشانه است: واکنش نشان ندادن به اسم، اشارهٔ خیلی کم و کم‌علاقگی به بازی مشترک.

CDC توصیه می‌کند غربالگری اوتیسم در ۱۸ و ۲۴ ماهگی انجام شود. اگر برای فرزند شما انجام نشده، از پزشک کودک درخواست کنید. تشخیص اوتیسم فقط با ارزیابی حضوری ممکن است. دربارهٔ نشانه‌های آن در راهنمای چطور بفهمیم فرزندم اوتیسم دارد نوشته‌ایم.

تا رسیدن نوبت، در خانه چه کنید؟

این کارها جای ارزیابی را نمی‌گیرند، اما ضرری ندارند و رابطهٔ شما با کودک را قوی‌تر می‌کنند:

  • هر روز چند دقیقه کتاب تصویری را با هم ورق بزنید و از او بخواهید چیزها را نشان دهد. CDC هم این کار را جزو مراحل رشد آورده است.
  • کارهایی را که انجام می‌دهید بلند بگویید، مثل «داری آب می‌خوری» یا «توپ را انداختی».
  • وقتی چیزی می‌خواهد، چند ثانیه صبر کنید تا خودش اشاره یا صدایی تولید کند، بعد اسم آن را بگویید.
  • حرف او را کمی کامل‌تر تکرار کنید: او می‌گوید «ماشین»، شما بگویید «ماشین بزرگ».
  • دو چیز را نشان دهید و بپرسید «آب یا شیر؟» تا مجبور شود انتخاب کند.

ارزیابی گفتاردرمانی چطور انجام می‌شود؟

طبق ASHA، ارزیابی معمولاً این بخش‌ها را دارد: پرسش دربارهٔ سابقهٔ کودک، غربالگری شنوایی، سنجش فهمیدن و گفتن زبان، مشاهدهٔ بازی و بررسی تلفظ صداها. گفتاردرمانگر هم از آزمون‌های استاندارد استفاده می‌کند و هم از مشاهدهٔ غیررسمی.

نتیجه یکی از سه حالت است: کودک در مسیر طبیعی است و همین‌قدر پیگیری کافی است؛ تأخیر خفیف است و راهنمایی خانواده کمک می‌کند؛ یا جلسات درمانی لازم است. اینکه کدام حالت درست است را فقط ارزیابی حضوری روشن می‌کند. برای آشنایی با این خدمات می‌توانید گفتاردرمانی تأخیر گفتار و راهنمای گفتاردرمانی کودکان را بخوانید.

درمانگران گفتاردرمانی ما در کلینیک بازتوان

فاطمه شاهی

گفتاردرمانی

فاطمه شاهی

کارشناس گفتاردرمانی؛ ارزیابی و درمان اختلالات گفتار و زبان کودکان. جلسات معمولاً ۳۰ دقیقه و دو بار در هفته.

رزرو نوبت

محمد جمالی

گفتاردرمانی

محمد جمالی

گفتاردرمانگر (نظام پزشکی گ-۳۴۹۹)؛ ارزیابی و درمان اختلالات رشدی، تلفظ، لکنت، بلع، اتیسم و بازتوانی کم‌شنوایی. پلن درمانی علمی و اختصاصی؛ تعداد جلسات بسته به نوع اختلال تعیین می‌شود.

رزرو نوبت

قدم بعدی

این هفته سه کار انجام دهید: سن دقیق فرزندتان را با جدول بالا مقایسه کنید؛ معیارهایی را که هنوز در او ندیده‌اید یادداشت کنید؛ و اگر حتی یکی از معیارهای سنی رد نشده، برای ارزیابی وقت بگیرید. یادداشت شما به گفتاردرمانگر کمک می‌کند.

اگر در اسلامشهر یا اطراف آن زندگی می‌کنید، برای ارزیابی دقیق‌تر از صفحهٔ تماس بازتوان نوبت رزرو کنید. با بخش گفتاردرمانی مرکز هم در گفتاردرمانی در اسلامشهر آشنا شوید.

سؤالات متداول

آیا پسرها واقعاً دیرتر حرف می‌زنند؟

طبق ASHA، احتمال شروع دیرهنگام زبان در پسرها حدود سه برابر است. این یعنی احتمال بیشتر است، نه اینکه دیر حرف زدن برای پسرها طبیعی باشد. مراحل سنی برای پسر و دختر یکی است؛ اگر پسری در ۱۸ ماهگی یا دو سالگی به مرحلهٔ موردانتظار نرسیده، ارزیابی لازم است.

کودک دوساله‌ام فقط چند کلمه می‌گوید. نگران باشم؟

تعداد کلمه‌ها به‌تنهایی کافی نیست. ببینید آیا دو کلمه را کنار هم می‌گذارد، خواسته‌های ساده را می‌فهمد و اشاره می‌کند. اگر دو کلمه را ترکیب نمی‌کند یا فهمیدنش ضعیف است، بهتر است همین حالا ارزیابی انجام دهید؛ صبر کردن تا سه‌سالگی توصیه نمی‌شود.

کودک سه‌ساله‌ام حرف می‌زند ولی حرفش نامفهوم است. این هم تأخیر است؟

CDC برای سه‌سالگی این معیار را آورده که دیگران بیشتر وقت‌ها حرف کودک را بفهمند. اگر حتی اعضای خانواده هم به‌سختی می‌فهمند، ارزیابی گفتاردرمانی می‌تواند نشان دهد مشکل در تلفظ صداهاست یا در خود زبان.

آیا دیر حرف زدن یعنی اوتیسم؟

لزوماً نه. دیر حرف زدن شایع است و بیشتر اوقات ربطی به اوتیسم ندارد. زمانی نگرانی بیشتر می‌شود که کودک به اسمش واکنش نشان نمی‌دهد و اشاره و بازی مشترک هم کم است. غربالگری در ۱۸ و ۲۴ ماهگی و ارزیابی حضوری، راه مطمئن‌تری است.

می‌توانم فقط با تمرین در خانه مشکل را حل کنم؟

تمرین در خانه ارتباط را تقویت می‌کند، اما جای ارزیابی را نمی‌گیرد؛ چون نمی‌دانید مشکل از فهمیدن است، از گفتن یا از شنوایی. اول ارزیابی، بعد برنامهٔ خانگی متناسب با نتیجهٔ آن.

منابع