فلج مغزی چیست؟ علل، انواع، علائم و درمان
فلج مغزی چیست؟ گروهی از اختلال‌های حرکت، تعادل و وضعیت بدن که از رشد غیرطبیعی یا آسیب مغزِ در حال رشد ایجاد می‌شود، معمولاً پیش از تولد، هنگام تولد یا در سال‌های اول زندگی. اگر کودکی دیرتر از هم‌سن‌هایش سر خود را نگه می‌دارد، عضله‌هایش بیش از حد سفت یا شل است یا فقط با یک دست کار می‌کند، پزشک این احتمال را بررسی می‌کند.
این نوشته برای والدین و اطرافیانی است که تازه با این اسم روبه‌رو شده‌اند یا نگران نشانه‌های فرزندشان‌اند. هر جا شواهد قطعی نیست، صریح می‌گوییم.
فلج مغزی چیست؟ تعریف ساده برای خانواده
مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) فلج مغزی را گروهی از اختلال‌ها می‌داند که توانایی حرکت و حفظ تعادل و وضعیت بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهد و علتش رشد غیرطبیعی مغز یا آسیب به مغزِ در حال رشد است. سرویس سلامت بریتانیا (NHS) آن را وضعیتی «مادام‌العمر» می‌نامد. دو نکته مهم است.
نکتهٔ اول اینکه فلج مغزی یک بیماری واحد با یک نسخهٔ واحد نیست. دو کودک با همین تشخیص ممکن است کاملاً متفاوت باشند: یکی کمی لنگ می‌زند و در مدرسهٔ عادی درس می‌خواند، دیگری برای نشستن و غذا خوردن به کمک کامل نیاز دارد. کلمهٔ «فلج» در اسم آن گمراه‌کننده است؛ بسیاری از کودکان مبتلا راه می‌روند و حرف می‌زنند.
نکتهٔ دوم اینکه ضایعهٔ مغزی در فلج مغزی پیشرونده نیست. NHS می‌گوید مشکل اصلی مغز با گذر زمان بدتر نمی‌شود. اما با رشد کودک، الگوی سفتی عضله‌ها و شکل مفصل‌ها تغییر می‌کند و بدن در بزرگ‌سالی ممکن است دچار درد مفصلی شود؛ پس پیگیری منظم لازم است.
چقدر شایع است؟
CDC فلج مغزی را شایع‌ترین ناتوانی حرکتی دوران کودکی می‌نامد. مقالهٔ مروری نواک و همکاران (۲۰۱۷) در JAMA Pediatrics رقم حدود یک مورد در هر ۵۰۰ تولد زنده را ذکر می‌کند. این رقم از پژوهش‌های کشورهای مختلف می‌آید و آمار دقیق ایران را نشان نمی‌دهد.
فلج مغزی با سکته مغزی، فلج ارب و آسیب مغزی بزرگسالان چه فرقی دارد؟
در گفتار روزمرهٔ فارسی «فلج مغزی» گاهی برای هر فلجی که منشأ مغزی دارد به کار می‌رود، و همین جست‌وجوها را درهم می‌ریزد. جدول زیر مرز این وضعیت‌ها را روشن می‌کند.
| وضعیت | زمان شروع | ماهیت | مسیر مراقبت |
|---|---|---|---|
| فلج مغزی (CP) | پیش از تولد، هنگام تولد یا در سال‌های اول زندگی | آسیب یا رشد غیرطبیعی مغز در حال رشد؛ ضایعه ثابت است | توانبخشی طولانی‌مدت چندرشته‌ای از کودکی |
| سکته مغزی | معمولاً بزرگ‌سالی، ناگهانی | اختلال ناگهانی خون‌رسانی یا خونریزی مغزی؛ اورژانس پزشکی | اقدام فوری، سپس توانبخشی |
| آسیب مغزی تروماتیک | هر سنی، بعد از ضربه به سر | آسیب اکتسابی ناشی از حادثه | درمان حاد، سپس بازتوانی |
| فلج ارب | هنگام تولد | آسیب شبکهٔ اعصاب بازو، نه مغز | پیگیری اندام فوقانی؛ مغز درگیر نیست |
اگر مشکل شما در بزرگ‌سالی و ناگهانی شروع شده، آنچه توصیف می‌کنید سکته یا آسیب مغزی است نه فلج مغزی؛ برای آن به صفحهٔ کاردرمانی سکته مغزی سر بزنید. اگر نوزادی فقط یک بازوی کم‌حرکت دارد و سایر رشدش طبیعی است، ممکن است بحث آسیب عصب بازو باشد؛ دربارهٔ آن در مطلب کاردرمانی فلج ارب نوشته‌ایم.
علت فلج مغزی چیست؟
پاسخ صادقانه کوتاه است: در بسیاری از کودکان علت دقیق مشخص نمی‌شود. NHS هم می‌گوید در موارد زیادی علت دقیق شناخته‌شده نیست و راهنمای بالینی NICE (NG62) از پزشکان می‌خواهد به والدین توضیح دهند که همیشه نمی‌شود علت را پیدا کرد.
آنچه دربارهٔ زمان و سازوکار آسیب می‌دانیم
CDC می‌گوید فلج مغزی مادرزادی، یعنی آنچه پیش از تولد یا هنگام آن رخ می‌دهد، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد و فلج مغزی اکتسابی، که بیش از ۲۸ روز پس از تولد ایجاد می‌شود، سهم کوچکی دارد. در گروه اکتسابی معمولاً عفونت مغزی مانند مننژیت یا ضربهٔ سر در پس‌زمینه است.
NICE چند عامل خطر مستقل را فهرست می‌کند: تولد زودرس (هرچه زودتر، خطر بیشتر)، وزن کم هنگام تولد، عفونت داخل رحمی (کوریوآمنیونیت)، عفونت تنفسی یا ادراری-تناسلی مادر که نیاز به بستری داشته، آنسفالوپاتی نوزادی، عفونت خون نوزاد و مننژیت بعد از تولد. چند عامل خطر می‌توانند با هم اثر تجمعی بگذارند.
کم‌اکسیژنی هنگام زایمان: بزرگ‌تر از واقع دیده می‌شود
باور رایج این است که اشتباه در زایمان یا کمبود اکسیژن همیشه مقصر است. CDC می‌گوید کم‌اکسیژنی هنگام تولد فقط تعداد کمی از موارد را توضیح می‌دهد. راهنمای NICE نیز آنسفالوپاتی نوزادی را در بخشی از کودکان متولد پس از هفتهٔ ۳۵ گزارش می‌کند و تأکید دارد که MRI به‌تنهایی نمی‌تواند زمان دقیق یک آسیب کم‌اکسیژنی را مشخص کند. قضاوت دربارهٔ علت در پروندهٔ یک کودک مشخص فقط با مدارک و نظر متخصص ممکن است.
مقصر نیستید
بسیاری از مادران بعد از تشخیص، دوران بارداری را مرور می‌کنند. در منابعی که بررسی کردیم، شواهدی نیامده که یک رفتار عادی مادر باعث فلج مغزی شده باشد؛ اگر پزشک عامل خطر مشخصی پیدا کرد، آن را با شما در میان می‌گذارد.
انواع فلج مغزی: نگاه کلی
فلج مغزی بر اساس نوع اختلال حرکت به چند گروه تقسیم می‌شود: اسپاستیک، دیسکینتیک، آتاکسیک و مختلط. تعیین نوع کار پزشک متخصص است و با ارزیابی فردی مشخص می‌شود. اینکه هر نوع چه علائمی دارد، چه تفاوتی بین آن‌ها هست و نوع با توزیع اندام‌ها (همی‌پلژی، دی‌پلژی، کوادری‌پلژی) چه رابطه‌ای دارد، در مقالهٔ مستقل انواع فلج مغزی: اسپاستیک، دیسکینتیک، آتاکسیک و مختلط به‌تفصیل آمده است.
شدت فلج مغزی را چگونه درجه‌بندی می‌کنند؟ (GMFCS)
نوع حرکت به‌تنهایی نمی‌گوید کودک در زندگی روزمره چه کاری می‌تواند بکند. برای همین درمانگران از سامانه‌ای به نام GMFCS (طبقه‌بندی عملکرد حرکتی درشت) استفاده می‌کنند. پالیسانو و همکاران آن را در ۱۹۹۷ در مجلهٔ Developmental Medicine and Child Neurology معرفی کردند: یک سامانهٔ پنج‌سطحی که با اجماع ۴۸ متخصص توسعه یافت. هر چه عدد بالاتر باشد، ناتوانی حرکتی بیشتر است.
| سطح | توصیف کلی |
|---|---|
| ۱ | راه می‌رود و می‌دود، اما سرعت، تعادل و هماهنگی ممکن است محدود باشد |
| ۲ | در خانه و جامعه راه می‌رود، اما در مسیرهای ناهموار، شلوغی یا پله ممکن است محدودیت داشته باشد |
| ۳ | برای راه رفتن به وسیلهٔ کمکی دستی (واکر، عصا) نیاز دارد و برای مسافت بیشتر ممکن است ویلچر استفاده کند |
| ۴ | حرکت مستقل محدود است؛ معمولاً با ویلچر (اغلب برقی) یا کمک جابه‌جا می‌شود |
| ۵ | حتی با وسایل کمکی حرکت مستقل بسیار محدود است و برای جابه‌جایی به کمک دیگران نیاز دارد |
این سطح‌ها برچسب سرنوشت نیستند. GMFCS به تیم درمان کمک می‌کند هدف‌های واقع‌بینانه بگذارد و تجهیزات مناسب انتخاب کند. در سنین بسیار پایین کمتر قابل اعتماد است؛ در مقالهٔ اصلی توافق بین ارزیاب‌ها برای کودکان زیر دو سال پایین‌تر از گروه دو تا دوازده سال گزارش شده است. برای کارکرد دست هم سامانهٔ جداگانه‌ای (MACS) وجود دارد.
علائم فلج مغزی؛ هشدارها به تفکیک سن
اولین نشانه‌ها معمولاً تأخیر در مهارت‌های حرکتی است. CDC می‌گوید تأخیر در رسیدن به نقاط عطف حرکتی نشانهٔ اصلی است و می‌افزاید برخی کودکان بدون فلج مغزی هم چنین نشانه‌هایی دارند؛ یعنی دیدن یک مورد از این‌ها تشخیص نیست، فقط دلیل است برای ارزیابی.
| سن | نشانه‌هایی که ارزیابی را لازم می‌کند (بر اساس CDC و NICE) |
|---|---|
| زیر ۶ ماه | عقب ماندن سر وقتی نوزاد را از حالت خوابیده بلند می‌کنید؛ سفتی یا شلی بیش از حد؛ کشیده شدن پشت و گردن به عقب هنگام بغل کردن؛ پاهایی که سفت‌اند و هنگام بلند کردن روی هم می‌روند |
| بالای ۶ ماه | غلت نزدن به هیچ طرف؛ ناتوانی در آوردن دو دست کنار هم؛ مشکل در بردن دست به دهان؛ دراز کردن فقط یک دست در حالی که دست دیگر مشت مانده |
| بالای ۱۰ ماه | خزیدن نامتقارن با کشیدن یک دست و پا؛ جابه‌جایی روی باسن یا با زانو بدون خزیدن چهاردست‌وپا |
| تا ۸ ماهگی | ننشستن (بر اساس NICE، از شایع‌ترین تأخیرها؛ برای نوزاد نارس سن اصلاح‌شده ملاک است) |
| تا ۱۸ ماهگی | راه نرفتن (NICE؛ برای نارس‌ها سن اصلاح‌شده) |
| پیش از یک سالگی | برتری زودهنگام یک دست (ترجیح شدید یک دست) که NICE آن را از علائم احتمالی می‌داند |
| هر سنی پس از راه افتادن | راه رفتن روی پنجه که تداوم دارد (NICE ارجاع به خدمات رشد کودک را توصیه می‌کند) |
نوزاد نارس با «سن اصلاح‌شده» سنجیده می‌شود: اگر دو ماه زودتر به دنیا آمده، سنش را برای مقایسه با نقاط عطف دو ماه کمتر حساب می‌کنند. نارس بودن را حتماً به پزشک یادآوری کنید.
نشانه‌هایی که تکرار شوند، یک‌طرفه باشند یا با از دست رفتن مهارت همراه باشند، فوریت بیشتری دارند. برای تصویر کلی‌تر، راهنمای نشانه‌های تأخیر رشد کودک را هم ببینید.
فلج مغزی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص یک آزمایش ندارد. CDC سه مرحله را ذکر می‌کند: پایش رشد در طول زمان، غربالگری رشد (آزمون کوتاه برای یافتن تأخیر) و ارزیابی‌های رشدی و پزشکی تکمیلی برای شناسایی اختلال مشخص. NICE می‌گوید ارزیابی باید در یک مرکز رشد کودک به‌صورت چندرشته‌ای و فوری انجام شود.
تشخیص زودتر از آنچه فکر می‌کنید ممکن است
نواک و همکاران نشان دادند که در گذشته تشخیص معمولاً بین ۱۲ تا ۲۴ ماهگی داده می‌شد، اما اکنون می‌توان آن را پیش از شش ماهگی (سن اصلاح‌شده) هم مطرح کرد. بر اساس همان مرور، پیش از ۵ ماهگی ابزارهای پیش‌بینی‌کنندهٔ خطر شامل MRI در سن ترم (حساسیت ۸۶ تا ۸۹ درصد)، ارزیابی کیفی حرکات عمومی پرختل (حساسیت ۹۸ درصد) و معاینهٔ عصبی نوزاد هامرسمیت (حساسیت ۹۰ درصد) هستند.
NICE استفاده از ارزیابی حرکات عمومی را برای نوزادان پرخطر از صفر تا سه ماهگی پیشنهاد می‌کند. در ایران دسترسی به این ابزارها در همه شهرها یکسان نیست، و تصمیم دربارهٔ اینکه کودک شما به کدام ارزیابی نیاز دارد با پزشک اطفال یا نورولوژیست کودکان است.
نقش MRI
MRI به روشن‌شدن علت احتمالی و کنار گذاشتن بیماری‌های دیگر کمک می‌کند، اما جایگزین معاینه نیست. NICE تأکید می‌کند پیش‌آگهی را نباید فقط بر اساس MRI گفت و تغییرات ظریف ممکن است تا حدود دو سالگی دیده نشوند. نوار مغز (EEG) بیشتر برای بررسی تشنج است و ابزار اصلی تشخیص فلج مغزی نیست.
وقتی تشخیص قطعی نیست
گاهی پزشک مطمئن نیست. NICE می‌گوید در این حالت باید با والدین صادقانه حرف زد و برنامهٔ پیگیری دقیق‌تر گذاشت تا به نتیجهٔ قطعی برسند. اگر کودک نشانه‌هایی دارد که با فلج مغزی جور درنمی‌آید، مثلاً از دست دادن مهارت‌های قبلی یا بروز ناگهانی علائم عصبی تازه، NICE ارجاع به نورولوژیست کودکان را برای بررسی بیماری‌های دیگر توصیه می‌کند. تصمیم دربارهٔ زمان شروع مداخله در دورهٔ عدم قطعیت با تیم درمان است.
مشکلات همراه فلج مغزی
فلج مغزی فقط حرکت را درگیر نمی‌کند. CDC و NHS مشکلات همراه را شامل ناتوانی هوشی، تشنج، مشکلات بینایی، شنوایی و گفتار، تغییرات ستون فقرات مانند اسکولیوز و مشکلات مفصلی مثل جمع‌شدگی (کنتراکچر) ذکر می‌کنند. NHS مشکلات بلع و یادگیری را هم نام می‌برد. هیچ‌کدام در همهٔ کودکان نیست.
NICE سه نکتهٔ عملی دارد. اول، حدود نیمی از کودکان مبتلا در بخشی از ارتباط مشکل دارند و حدود یک‌سوم مشکل اختصاصی گفتار و زبان؛ یعنی گفتاردرمانی برای بخش بزرگی از کودکان لازم می‌شود.
دوم، درد شایع است، به‌خصوص با درگیری شدیدتر، و اسکولیوز یا خارج‌شدن مفصل ران از جا از علل مهم آن است. سوم، خطر کاهش تراکم استخوان در کودکان کم‌تحرک (سطح ۴ و ۵ GMFCS)، با کمبود ویتامین D یا مشکل بلع بیشتر می‌شود. پس هر بار که کودک بی‌قرار یا بدخواب شد، «درد» را هم در فهرست احتمال‌ها بگذارید و به پزشک بگویید.
درمان فلج مغزی: چه چیزی کمک می‌کند و چه کسی چه کاری می‌کند؟
NHS و CDC هر دو می‌گویند فلج مغزی درمانی که مغز را کاملاً به حالت سالم برگرداند ندارد. هدف مراقبت این است که کودک تا جای ممکن فعال، مستقل و مشارکت‌کننده باشد، و عوارض ثانویه مثل جمع‌شدگی مفصل، درد و مشکل تغذیه کاهش یابد. برنامه را تیم بر اساس نیاز فردی می‌چیند.
| متخصص یا روش | معمولاً چه کمکی می‌کند |
|---|---|
| پزشک اطفال / نورولوژیست کودکان / فیزیاتریست | تشخیص و هماهنگی کل مراقبت، بررسی تشنج و داروها، ارجاع به سایر متخصصان |
| فیزیوتراپی | قدرت، کشش عضله، تعادل، راه رفتن و پیشگیری از جمع‌شدگی |
| کاردرمانی | مهارت‌های دست، بازی، خودمراقبتی (لباس پوشیدن، غذا خوردن، دستشویی)، نشستن و وضعیت‌دهی، وسایل کمکی و آمادگی مدرسه |
| گفتاردرمانی | گفتار، زبان، ارتباط جایگزین و تقویتی و مشکلات بلع و غذا خوردن |
| دارو و تزریق (مثلاً شل‌کنندهٔ عضله، بوتولینوم) | کاهش اسپاستیسیتی و درد؛ اثر موقت است و تصمیم‌گیری دارویی با پزشک است |
NICE هم تیم چندرشته‌ای را توصیه می‌کند و می‌گوید والدین و کودک باید در تصمیم‌گیری نقش اصلی داشته باشند.
نقش کاردرمانی و گفتاردرمانی در مسیر روزمره
کاردرمانی به این می‌پردازد که کودک چطور می‌تواند در کارهای واقعی زندگی شرکت کند: چگونه قاشق را بگیرد، لباسش را عوض کند، با یک دست یا دو دست بازی کند و در کلاس بنشیند. جزئیات خدمات کاردرمانی این گروه را در صفحهٔ کاردرمانی فلج مغزی بخوانید.
گفتاردرمانی هم وقتی کودک مشکل تولید گفتار، فهم زبان، ارتباط یا بلع دارد وارد می‌شود. اگر نمی‌دانید دو حوزه چه فرقی دارند، تفاوت کاردرمانی و گفتاردرمانی را ببینید، یا خدمات گفتار درمانی را مرور کنید. نتیجه به شدت و نوع فلج مغزی، سن شروع و همکاری خانواده بستگی دارد و برنامهٔ دقیق را درمانگر بعد از ارزیابی حضوری تعیین می‌کند.
مداخلهٔ زودهنگام
نواک و همکاران نتیجه می‌گیرند پس از تشخیص باید سریع به مداخلهٔ ویژهٔ فلج مغزی ارجاع داد تا عوارض ثانویه پیشگیری شود و بهزیستی مراقبان بالا برود. این نتیجه را تضمین نمی‌کند؛ فقط می‌گوید منتظر ماندن بی‌دلیل فرصتی را از دست می‌دهد.
درمان‌هایی که با احتیاط باید شنید
در جست‌وجوی فارسی، درمان با سلول بنیادی، «درمان با هوش مصنوعی»، آب‌درمانی یا گیاهان دارویی با لحنی مطمئن عرضه می‌شود. در منابع معتبری که این‌جا بررسی کردیم (NHS، CDC، NICE و مرور JAMA Pediatrics) نشانه‌ای نبود که این‌ها جزو درمان‌های استاندارد این وضعیت باشند. قبل از پرداخت هزینه یا پذیرش ریسک، از پزشک مسئول بپرسید چه شواهدی دارد و آیا جایگزین برنامهٔ اصلی می‌شود. هر کلینیکی که وعدهٔ برطرف‌شدن کامل بدهد، هشدار است.
پیش‌آگهی: چه می‌شود گفت و چه نمی‌شود
این بخش برای والدین حساس‌ترین بخش است. آنچه منابع می‌گویند:
- راه رفتن: NICE برای مشاورهٔ والدین می‌گوید اگر کودک در دو سالگی بتواند بنشیند، احتمالاً (نه قطعاً) تا شش‌سالگی بدون کمک راه می‌رود؛ اگر ننشیند اما غلت بزند، احتمال راه رفتن مستقل وجود دارد؛ و اگر نه بنشیند نه غلت بزند، بعید است مستقل راه برود. این‌ها احتمال‌اند، نه حکم.
- گفتار و ارتباط: هرچه درگیری شدیدتر باشد، احتمال مشکل در گفتار و زبان بیشتر است؛ تشنج کنترل‌نشده می‌تواند همهٔ اشکال ارتباط را تحت تأثیر قرار دهد. فلج مغزی دوطرفهٔ اسپاستیک، دیسکینتیک و آتاکسیک بیش از نوع یک‌طرفه با مشکل گفتار همراه‌اند.
- در کشورهای پردرآمد: نواک و همکاران برآورد می‌کنند دو نفر از هر سه نفر راه می‌روند، سه نفر از هر چهار نفر حرف می‌زنند و یک نفر از هر دو نفر هوش طبیعی دارد. این اعداد از کشورهای پردرآمد می‌آیند و لزوماً برای دسترسی به خدمات در ایران صدق نمی‌کنند.
- طول عمر: NHS می‌گوید پیش‌بینی دشوار است، اما بیشتر کودکان تا بزرگ‌سالی زنده می‌مانند و بسیاری زندگی مستقل و کامل دارند. NICE می‌گوید هرچه ناتوانی شدیدتر باشد، احتمال کوتاه‌تر شدن عمر بیشتر است. این موضوع را پزشک معالج باید با خانواده در میان بگذارد.
راهنمای NICE توصیه می‌کند اطلاعات و حمایت به همان اندازه که روی محدودیت‌ها تمرکز دارد، روی توانایی‌های کودک هم تمرکز کند.
چه زمانی فوری اقدام کنیم؟
فلج مغزی در اغلب موارد اورژانس نیست، اما چند وضعیت، چه در کودک مبتلا و چه در کودکی که هنوز تشخیص ندارد، تأخیر را برنمی‌تابد. در موارد زیر همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:
- تشنج، به‌خصوص اگر اولین بار است یا بیش از چند دقیقه ادامه یافته.
- سرفه یا خفگی حین خوردن و آشامیدن، تغییر رنگ صورت یا تنفس هنگام غذا، و عفونت‌های مکرر قفسه سینه. NICE این‌ها را نشانه‌های ارجاع به تیم تخصصی بلع می‌داند.
- از دست دادن مهارتی که کودک قبلاً داشته (مثلاً دیگر نمی‌نشیند یا حرف نمی‌زند). NICE این را «پرچم قرمز» برای بیماری‌های دیگر می‌داند.
- بروز ناگهانی ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، تغییر هوشیاری، تب بالا با سفتی گردن یا استفراغ مکرر، یا ضربه به سر.
این فهرست کامل نیست. اگر چیزی شما را می‌ترساند و در این فهرست نیست، باز هم با پزشک تماس بگیرید؛ احساس خطر والدین را جدی بگیرید.
راهنمای عملی برای خانواده: از روز اول
ترتیب پیشنهادی ما، نه جایگزین مشاورهٔ پزشک:
- تشخیص و پرونده را منظم کنید. NICE پیشنهاد می‌کند خانواده یک «پوشه» شخصی داشته باشد: تاریخچه، نوع و درگیری اندام‌ها، توانایی‌ها، درمان‌ها، داروها و روش ارتباطی کودک. این پوشه در مدرسه و نزد متخصص جدید به کار می‌آید.
- مسیر ارجاع را روشن کنید. بپرسید چه کسی هماهنگ‌کنندهٔ مراقبت است و برای سنجش بلع، تشنج، دید و شنوایی و وضعیت مفصل ران چه برنامه‌ای دارد.
- هدف‌های کوچک و کاربردی بگذارید. «قاشق را خودش بگیرد»، «دو دستی بازی کند»، «پنج دقیقه بنشیند» از هدف‌هایی مثل «خوب شود» قابل پیگیری‌ترند و در زندگی تغییر واقعی می‌سازند.
- تمرین را به روال خانه ببرید. غذا خوردن، حمام و بازی فرصت‌های تکرار طبیعی‌اند. درمانگر باید نشان دهد کدام کارها را و چقدر انجام دهید.
- از خودتان مراقبت کنید. بهزیستی مراقبان از نتایج مهم مداخله است (نواک و همکاران)؛ اگر خستگی و اندوه سنگین شد، از روان‌شناس کمک بگیرید.
- برای آینده برنامه بریزید. مدرسه، وسایل کمکی، حمایت‌های اجتماعی و گذار به خدمات بزرگسالان از موضوع‌هایی‌اند که NICE می‌خواهد زود با خانواده مطرح شوند.
پیشگیری
چون علت در بسیاری از موارد مشخص نیست، همه‌چیز قابل پیشگیری نیست. مراقبت منظم بارداری، درمان به‌موقع عفونت‌ها و ایمنی در برابر ضربهٔ سر برخی عوامل خطر را کم می‌کنند، اما تضمین نمی‌کنند.
مطالب مرتبط
- انواع فلج مغزی: اسپاستیک، دیسکینتیک، آتاکسیک و مختلط
- علائم فلج مغزی در نوزاد و شیرخوار: از چه سنی و چه کنیم؟
- تمرین در خانه برای کودک فلج مغزی: راهنمای مراقبت خانگی
کاردرمانی
لیلا عباسی
کاردرمانگر با ۲۰ سال سابقه بالینی در اختلالات نورولوژیک کودکان و بزرگسالان؛ از جمله فلج مغزی، ام‌اس، سکته مغزی، اتیسم، اختلالات یادگیری و بیش‌فعالی.
کاردرمانی
محسن اسلام‌پناه
کاردرمانگر با بیش از ۹ سال سابقه بالینی در حیطه نورولوژی و روانی‌اجتماعی.
گفتاردرمانی
فاطمه شاهی
کارشناس گفتاردرمانی؛ ارزیابی و درمان اختلالات گفتار و زبان کودکان. جلسات معمولاً ۳۰ دقیقه و دو بار در هفته.
قدم بعدی
اگر فرزندتان تشخیص فلج مغزی دارد یا نشانه‌هایی دیده‌اید که شما را نگران کرده، این هفته سه کار انجام دهید: نشانه‌هایی را که دیده‌اید با تاریخ و سن بنویسید (ویدئوی کوتاه از حرکات کودک هم کمک می‌کند)، با پزشک اطفال یا نورولوژیست کودکان وقت بگیرید، و برای ارزیابی توانایی‌های کودک در بازی و کارهای روزمره، نوبت ارزیابی کاردرمانی بگیرید.
مرکز توانبخشی بازتوان در اسلامشهر برای کودکان و بزرگسالان خدمات کاردرمانی و گفتاردرمانی ارائه می‌دهد. می‌توانید خدمات کاردرمانی در اسلامشهر را ببینید یا از صفحهٔ تماس برای هماهنگی نوبت ارزیابی حضوری اقدام کنید. این مقاله آموزشی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
سؤالات متداول
آیا فلج مغزی درمان کامل دارد؟
NHS و CDC می‌گویند درمانی که فلج مغزی را برطرف کند وجود ندارد. اما مراقبت چندرشته‌ای، شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، دارو و گاهی جراحی، می‌تواند به استقلال بیشتر و کاهش عوارض ثانویه کمک کند. میزان بهبود به نوع، شدت و برنامهٔ فردی بستگی دارد.
آیا فلج مغزی با گذر زمان بدتر می‌شود؟
طبق NHS خود ضایعهٔ مغزی بدتر نمی‌شود. اما الگوی علائم با رشد تغییر می‌کند و اگر سفتی عضله یا جمع‌شدگی مفصل مدیریت نشود، ممکن است محدودیت حرکتی یا درد مفصلی ایجاد شود. پیگیری منظم برای همین لازم است.
آیا فلج مغزی ارثی است؟
در منابعی که بررسی کردیم (CDC، NHS، NICE)، ارثی‌بودن به‌عنوان علت اصلی مطرح نشده است. برخی سایت‌های فارسی رقم دقیقی از «موارد ژنتیکی» می‌دهند که منبعی برایش نیافتیم. بررسی زمینهٔ ژنتیکی یک کودک مشخص با پزشک یا مشاور ژنتیک است [نیاز به تأیید متخصص].
علائم فلج مغزی در نوزاد از چه سنی دیده می‌شود؟
معمولاً هنگام تولد واضح نیست و در ماه‌ها و سال‌های اول شکل می‌گیرد (NHS). عقب‌ماندن سر، سفتی یا شلی غیرعادی و دست‌های ناهماهنگ می‌توانند در شش ماه اول مطرح شوند. وجود یکی از این‌ها به‌تنهایی تشخیص نیست و ارزیابی لازم است.
آیا کودک مبتلا به فلج مغزی می‌تواند راه برود؟
بسیاری می‌توانند، اما همه نه. NICE می‌گوید هرچه ناتوانی شدیدتر باشد، دشواری راه رفتن بیشتر است و نشستن در دو سالگی نشانهٔ مثبت، اما نه قطعی، برای راه رفتن مستقل تا شش‌سالگی است. پیش‌بینی برای یک کودک را پزشک و درمانگر او بعد از ارزیابی می‌گویند.
آیا فلج مغزی بر هوش اثر می‌گذارد؟
همیشه نه. مرور نواک و همکاران برآورد می‌کند در کشورهای پردرآمد حدود نیمی از افراد هوش طبیعی دارند. حرکت دشوار یا گفتار نامفهوم به‌تنهایی نشانهٔ پایین بودن هوش نیست و سنجش واقعی ارزیابی تخصصی می‌خواهد.
فلج مغزی با سکته مغزی چه فرقی دارد؟
فلج مغزی از رشد یا آسیب مغزِ در حال رشد می‌آید و ضایعه ثابت می‌ماند. سکته مغزی معمولاً در بزرگ‌سالی و ناگهانی رخ می‌دهد و اورژانس پزشکی است. بزرگ‌سالی که پس از سکته یا تصادف آسیب مغزی دیده، فلج مغزی ندارد، هرچند هر دو توانبخشی لازم دارند.
چه زمانی برای ارزیابی اقدام کنیم؟
منتظر نمانید. NICE ارجاع به خدمات رشد کودک را برای هر تأخیر حرکتی توصیه می‌کند، از جمله ننشستن تا ۸ ماهگی یا راه نرفتن تا ۱۸ ماهگی (سن اصلاح‌شده). نگرانی والدین دلیل کافی برای معاینه است.
منابع
- CDC، About Cerebral Palsy
- NHS، Cerebral palsy
- NICE NG62، Cerebral palsy in under 25s: assessment and management
- Novak I و همکاران، Early, Accurate Diagnosis and Early Intervention in Cerebral Palsy، JAMA Pediatrics ۲۰۱۷
- Palisano R و همکاران، Development and reliability of a system to classify gross motor function in children with cerebral palsy، Dev Med Child Neurol ۱۹۹۷